İlik Nakli Nedir? İlik Bağışı Nasıl Yapılır?

Bazı kan hastalıklarında kemik iliğinin normal şekilde çalışması bozulabilir. Bu durumlarda sağlıklı kan yapıcı kök hücrelerin hastaya aktarılması tedavi seçeneklerinden biri olabilir. Halk arasında genellikle “ilik nakli” olarak adlandırılan bu tedavi, tıbbi olarak hematopoietik kök hücre nakli olarak ifade edilir. Kök hücreler kemik iliğinden veya periferik kandan elde edilebilir.

Peki kemik iliği nedir, ilik nakli hangi durumlarda yapılır, ilik nasıl verilir ve nakil süreci nasıl gerçekleşir?

Kemik İliği Nedir?

Kemik iliği, kemiklerin içindeki süngerimsi dokuda bulunan ve kan hücrelerinin üretildiği dokudur.

Kemik iliğinde bulunan kan yapıcı kök hücreler, vücudun ihtiyaç duyduğu farklı kan hücrelerine dönüşebilir. Bu hücrelerden;

• Kırmızı kan hücreleri (alyuvarlar) oksijenin vücutta taşınmasına,
• Beyaz kan hücreleri (akyuvarlar) bağışıklık sisteminin çalışmasına,
• Trombositler ise kanın pıhtılaşmasına yardımcı olur.

Bu nedenle kemik iliğinin sağlıklı çalışması, kan hücrelerinin düzenli üretimi açısından büyük önem taşır.

İlik Nakli Nedir?

İlik nakli, hastanın sağlıklı kan hücreleri üretemediği veya kemik iliğinin hastalık nedeniyle işlevini yeterince yerine getiremediği durumlarda, sağlıklı kan yapıcı kök hücrelerin hastaya aktarılması işlemidir.

Kök hücreler hastanın kendi hücrelerinden alınabileceği gibi uygun bir vericiden de elde edilebilir.

Tıbbi olarak hematopoietik kök hücre nakli daha kapsamlı bir ifadedir. Çünkü kök hücreler yalnızca kemik iliğinden değil, uygun yöntemlerle kandan da toplanabilir.

İlik Nakli Hangi Hastalıklarda Yapılır?

Kök hücre veya kemik iliği nakli, bazı kan ve kemik iliği hastalıklarının tedavisinde kullanılabilir.

Bunlar arasında;

• Lösemi türleri,
• Lenfomalar,
• Multipl miyelom,
• Aplastik anemi,
• Bazı kalıtsal kan hastalıkları,
• Bazı bağışıklık sistemi hastalıkları

yer alabilir.

Ancak her hastaya kök hücre nakli yapılmaz. Nakil kararı; hastalığın türü ve özellikleri, hastanın genel sağlık durumu, uygulanan tedavilere yanıtı ve uygun kök hücre kaynağının bulunup bulunmaması gibi birçok faktör değerlendirilerek verilir.

İlik Nakli Nasıl Yapılır?

İlik nakli, sanıldığı gibi hastanın kemiğinin içine doğrudan ameliyatla ilik yerleştirilmesi şeklinde gerçekleşmez.

Nakil öncesinde, hastalığın ve uygulanacak nakil türünün özelliklerine göre kemoterapi ve bazı durumlarda radyoterapi içeren hazırlık tedavileri uygulanabilir. Bu tedaviler, hastalıklı kemik iliğinin baskılanmasına ve yeni kök hücrelerin yerleşmesine hazırlık sağlamayı amaçlar.

Ardından sağlıklı kan yapıcı kök hücreler, damar yoluyla hastaya verilir. İşlem, görünüm ve uygulama şekli açısından kan veya serum verilmesine benzer.

Hastaya verilen kök hücreler kan dolaşımı aracılığıyla kemik iliğine ulaşır ve burada yerleşerek zaman içinde yeni kan hücrelerinin üretimine katkıda bulunur.

İlik Nasıl Verilir?

Bir vericiden kan yapıcı kök hücrelerin alınmasının iki temel yöntemi vardır.

1. Kandan Kök Hücre Toplanması

Günümüzde kök hücre bağışında sık kullanılan yöntemlerden biri, kök hücrelerin kandan toplanmasıdır.

Bağışçıya işlemden önce birkaç gün boyunca, kan yapıcı kök hücrelerin kemik iliğinden kana geçmesini artıran bir ilaç uygulanır.

Daha sonra kan, aferez adı verilen özel bir cihazdan geçirilir. Kök hücreler cihaz tarafından ayrıştırılarak toplanır; kanın diğer bileşenleri ise bağışçıya geri verilir.

Bu yöntem periferik kan kök hücre toplama olarak adlandırılır.

2. Kemik İliğinden Kök Hücre Alınması

Bazı durumlarda kök hücreler doğrudan kemik iliğinden toplanabilir.

Bu işlem genellikle anestezi altında, leğen kemiğinin arka bölümünden özel iğneler aracılığıyla yapılır. Kan yapıcı kök hücreleri içeren kemik iliği toplanır ve gerekli işlemlerden geçirildikten sonra hastaya nakledilir.

Hangi yöntemin kullanılacağı, hastanın ve vericinin durumuna ve nakil ekibinin değerlendirmesine göre belirlenir.

İlik Veren Kişi İçin İşlem Nasıl Gerçekleşir?

Kök hücre bağışında kişiden kemik veya omurilik alınmaz. Alınan, kan yapıcı kök hücreleri içeren kemik iliğidir.

Kandan kök hücre toplama yönteminde ameliyat yapılmaz. İşlem sonrasında birçok bağışçı kısa sürede günlük yaşamına dönebilir. Kemik iliğinden toplama yönteminde ise işlem sonrasında birkaç gün sürebilen ağrı veya hassasiyet görülebilir.

Bağış öncesinde kişinin sağlık durumu ayrıntılı şekilde değerlendirilir ve kullanılacak yöntem konusunda kendisine bilgi verilir.

İlik Nakli İçin Verici Nasıl Bulunur?

Nakilde en önemli konulardan biri, hastayla uygun doku özelliklerine sahip bir verici bulunmasıdır.

Öncelikle hastanın kardeşleri ve diğer aile üyeleri arasında uygun bir verici olup olmadığı araştırılabilir. Aile içinde uygun verici bulunmadığında ise gönüllü kök hücre bağışçılarının kayıtlı olduğu ulusal veya uluslararası veri tabanlarından uygun eşleşme araştırılabilir.

Türkiye'de gönüllü kök hücre bağışçıları için TÜRKÖK önemli bir kaynak olarak görev yapmaktadır.

Verici belirlenirken yalnızca kan grubu değil, doku uyumu da önem taşır. Uygunluk değerlendirmesinde HLA adı verilen doku grubu özellikleri incelenir.

İlik Nakli Riskli Midir?

Kemik iliği veya kök hücre nakli, bazı ciddi hastalıkların tedavisinde önemli bir seçenek olmakla birlikte kapsamlı ve yakından takip gerektiren bir tedavidir.

Nakil sonrasında enfeksiyonlar, kanama, organlarla ilgili bazı sorunlar ve kullanılan tedavilere bağlı yan etkiler görülebilir.

Allojenik nakillerde, yani kök hücrelerin başka bir kişiden alındığı nakillerde graft-versus-host hastalığı (GVHH) adı verilen bir komplikasyon da gelişebilir. Bu durumda nakledilen bağışıklık hücreleri hastanın bazı dokularını yabancı olarak algılayarak bu dokulara karşı reaksiyon gösterebilir.

Riskler; hastanın yaşı, genel sağlık durumu, hastalığın özellikleri, nakil türü ve kullanılan tedavilere göre değişebilir.

İlik Nakli Sonrası Ne Olur?

Nakilden sonra verilen kök hücrelerin kemik iliğine yerleşerek yeni kan hücrelerini üretmeye başlaması beklenir.

Bu dönem kişiden kişiye değişmekle birlikte yakından takip gerektirir. Hastanın kan değerleri düzenli olarak kontrol edilir ve enfeksiyonlara karşı gerekli önlemler alınır.

Bağışıklık sisteminin toparlanması ve kan hücrelerinin normal seviyelere ulaşması zaman alabilir. Bu nedenle nakil sonrasında doktorun önerdiği kontrollerin ve korunma önlemlerinin uygulanması önemlidir.

İlik Nakli ile Kan Nakli Aynı Şey Midir?

Hayır.

Kan naklinde ihtiyaç duyulan kan veya kan bileşenleri hastaya damar yoluyla verilir.

Kök hücre naklinde ise kan yapıcı kök hücreler hastaya aktarılır. Bu hücrelerin kemik iliğine yerleşerek yeni kan hücrelerinin üretimine katkı sağlaması amaçlanır.

Bu nedenle kök hücre nakli, kan naklinden farklı bir tedavi sürecidir.

Kök Hücre Bağışından Sonra Kök Hücreler Yenilenir mi?

Evet. Kök hücre bağışından sonra bağışçının vücudu, alınan kan yapıcı kök hücreleri zaman içinde yeniden üretir.

Bağış yöntemine ve kişinin genel sağlık durumuna göre toparlanma süreci değişebilir. Bağış sonrasında gerekli kontroller yapılarak kişinin sağlık durumu takip edilir.